صلح حدیبیه آتشبس 10 ساله بود، نه صلح دائمی بنابراین در فقه امام شهید، آتشبس نه صرفاً یک جواز فقهی که «تدبیر راهبردی» به دست ولی فقیه است.
به گزارش خبرنگار مهر، نشست هماندیشی «مبانی فقهی آتشبس از منظر امام شهید» با حضور اساتید برجسته حوزه و دانشگاه در موسسه آموزش عالی امام رضا(ع) برگزار شد. در این جلسه، حجتالاسلام سید سجاد ایزدهی (استاد تمام پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی)، حجتالاسلام ذبیحالله نعیمیان (عضو هیئت علمی دانشگاه امام خمینی) و حجتالاسلام سعید صلح میرزایی (عضو خبرگان رهبری) به ترتیب به تبیین مبانی فقهی آتشبس از منظر امام شهید حضرت آیتالله خامنهای پرداختند. دبیری این جلسه را حجتالاسلام عزیزی، معاون پژوهش موسسه، بر عهده داشت.
صلح حدیبیه در حقیقت آتشبس دهساله بود
سید سجاد ایزدهی، با تأکید بر نگاه امام شهید، آتشبس را «نیاز ذاتی جنگ» دانست نه صلح. وی با ذکر مثال صلح حدیبیه گفت: آنچه در تاریخ با این نام شناخته میشود، در حقیقت یک آتشبس دهساله بوده است، نه صلح دائمی. به گفته وی، قاعده «نفی سبیل» در آتشبس جاری نیست، زیرا آتشبس از جنگ خارج نمیشود و همچنان در فضای جنگی باقی میماند.
این استاد پژوهشگاه، چندگونه آتشبس از منظر امام شهید شامل «قراردادی، ضمنی، یکطرفه، بدون قرار، سبک کردن آتش جنگ در جنگهای امروزی» را برشمرد و تأکید کرد: تشخیص زمان و مصلحت آتشبس بر عهده حاکم اسلامی است.
ایزدهی با اشاره به اینکه از نگاه امام شهید، متصدی آتشبس تنها ولی فقیه است، چهار استدلال ایشان را مطرح کرد: آتشبس از سنخ تدبیر عمومی جامعه است؛ هیچکس دیگر عقلاً صلاحیت ندارد؛ واگذاری آن موجب هرجومرج میشود؛ و در زمان غیبت، اطفای جنگ نیز مانند ایجاد آن، با ولی فقیه است.
وی در پایان با نقد دیدگاه برخی فقهای پیشین، به آسیبشناسی آتشبس در شرایط فعلی پرداخت و هشدار داد: آتشبس یکطرفه، آتشبس واقعی نیست و نباید به گونهای باشد که موجب ذلت شود. مذاکره بر اساس متن پیروز، قاعده پذیرفتهشده جهانی است.
رساله «معاهده» رهبر انقلاب را میتوان «رساله مصلحت» نامید
دومین سخنران، حجتالاسلام دکتر ذبیحالله نعیمیان، با اشاره به رساله «معاهده» حضرت آیتالله خامنهای، این رساله را «رساله مصلحت» نامید و گفت: برخلاف فقه سنتی که فقها تنها اشارهوار به مصلحت میپرداختند، در این رساله مصلحت هم در مقام تطبیق احکام و هم در مقام استنباط دیده میشود.
نعیمیان با تبیین سه عنصر فقه حکومتی از منظر امام شهید (ولایت امر، کلاناندیشی و مصلحت ضابطهمند)، حکم شرعی آتشبس را «جواز فیالجمله به شرط مصلحت» دانست و خاطرنشان کرد: اصل بر جهاد است و آتشبس استثنا محسوب میشود؛ مدت آن نیز تابع مصلحت است و ممکن است ماهها یا سالها به طول انجامد.
عضو هیئت علمی مؤسسه امام خمینی(ره) با استناد به دیدگاه امام شهید، سه دلیل برای اختصاص تصمیمگیری درباره آتشبس به ولیامر برشمرد: اهمیت راهبردی و امنیتی، جلوگیری از تعطیل جهاد و جلوگیری از هرجومرج. وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به فضای موجود گفت: مذاکره در سالهای اخیر بار منفی پیدا کرده است، اما ذاتاً به معنای کوتاه آمدن نیست و سازشی که به ذلت بینجامد، حرام و مفسدهآفرین است.
آتشبس «سکوت نظامی» است نه «عقبنشینی تاکتیکی»
سومین و آخرین سخنران این نشست، حجتالاسلام والمسلمین سعید صلح میرزایی، عضو مجلس خبرگان رهبری، با اشاره به دیدگاه امام شهید، آتشبس را «سکوت نظامی در میدان» تعریف کرد و آن را از عقبنشینی تاکتیکی که گاه در جنگها برای فریب و ضربه زدن به دشمن انجام میشود، تفکیک نمود. وی با تشبیه رهبر معظم انقلاب از عقبنشینی تاکتیکی به «یک پا عقب گذاشتن در کشتی» یاد کرد و افزود: در مقابل، آتشبس به معنای سکوت نظامی در میدان است.
عضو خبرگان رهبری با اشاره به نقد امام شهید بر دیدگاه برخی علما که قائل به جواز مطلق هدنه بودند، دو وضعیت را از یکدیگر تفکیک کرد: نخست، ضرورت آتشبس در جایی که ترک آن موجب ضرر عظیم بر امت اسلامی شود؛ دوم، حرمت آتشبس در آستانه پیروزی، مانند جنگ صفین.
صلح میرزایی با تأکید بر تحول ماهیت جنگهای امروزی به دلیل ظهور ابزارهایی مانند موشک و پهپاد، بازخوانی جدی احکام فقهی مرتبط با جنگ را اجتنابناپذیر خواند. وی در پایان با اشاره به آیه شریفه «فَإِنْ خِفْتَ خِیَانَةً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلَیٰ سَوَاءٍ» و تأکید بر وظیفه مردم در پشتیبانی از هیئت حاکمه، گفت: صِرف خوف اندک، مجوز نقض پیمان آتشبس نیست، مگر اینکه قرائن آشکاری بر خیانت دشمن وجود داشته باشد.
